İnsanın yeni bir şeye başlama eşiğinde hissettiği içsel sorgulama, çoğu zaman yalnızca planlama refleksiyle açıklanamaz. Bu sorgulamanın ardında derin, çoğu kez bilinçdışı bir değerlendirme mekanizması yatar:
“Bu yaptığım şey anlamlı mı? Üretken mi? Başarılı olma ihtimalim ne?”
Bu tür zihinsel kalıplar, erken çocuklukta deneyimlenen olaylarla şekillenir. Özellikle koşullu sevgi kavramı, bireyin kendilik algısını ve motivasyon yapısını büyük ölçüde etkiler. Çocuk, yalnızca başarılı olduğunda alkışlanıyor; hata yaptığında, başarısız olduğunda sevgiden mahrum bırakılıyorsa, zamanla şu şemayı geliştirir:
“Ancak başarılı olursam değerliyim.”
Voleybol : Travmanın Simgesi
Kişisel tarihimde küçük gibi görünen ama bilinçdışında derin izler bırakan bir anım var. Okulda keyif alarak oynadığım voleybol, bir gün “başarı” kriterine göre değerlendirilmeye başlandı.
Yakın arkadaşlarımla güzel vakit geçirmek için okul bahçesinde oynadığımız voleybol birden okul takımına dönüştü ve diğer okullarla maçlar yapmamız istendi. Arkadaşlarım olduğu için mutluydum ve sorun olmaz zannetmiştim.
Her şey yolunda giderken , okullararası turnuvanın ilk maçında bir pası kaçırdım ve oyun dışı bırakıldım.
İşte o an, klasik bir kırılma yaşandı. Yıkılmıştım..Başarısız olmuştum ve diğer insanların gözünden değersiz ve işe yaramaz gözükme fikrini kafamdan atamıyordum. Bir şeyin artık sadece “keyif” için değil, performans ve yeterlilik için yapıldığını öğrendim. Voleybolu değil, değersizlik hissini taşıdım yanımda yıllarca.
Başaramıyorsam Sevilmeye Değmem Mi?
Psikanalist Karen Horney, bireyin kendilik değerini korumak için zamanla ideal bir benlik tasarımı oluşturduğunu savunur. Bu ideal benlik; başarılı, üretken, güçlü ve beğenilen bir versiyonudur. Ne yazık ki birey, bu ideal tasarıma ulaşamadığında kendisini değersiz ve eksik hisseder. Tıpkı benim “başaramadım, o zaman sevilmeye değmem” şemam gibi…
Melanie Klein ise çocukluk döneminde yaşanan hayal kırıklıklarının entegre edilmeden kalması durumunda bu kırılgan parçaların yetişkinlikte tekrarlandığını söyler. Voleybol anım gibi küçük görünen ama sembolik anlamda büyük olan deneyimler, hayatın diğer alanlarına da sirayet eder.
Sınav ve Başarısızlıkla Barışmak
Bugün, yetişkin bir birey olarak herhangi bir sınavına hazırlanırken, kendimi yine aynı zihinsel döngüde buluyorum. Ancak artık farkındayım:
Başarısızlık, bu hayattan silinmem anlamına gelmiyor. Bir sınav sonucu, bir kariyer basamağı ya da herhangi bir performans durumu, benim öz değerimi tanımlayamaz.
Bugünlerde sevdiğim şeyleri sadece sevdiğim için yapmaya daha yakınım. Çünkü artık biliyorum ki:
Tutku, başarıdan daha sürdürülebilir bir motivasyon kaynağıdır.
Sevilmek İçin Başarmak Zorunda Değiliz
Kendimizi sevilmeye ve kabul görmeye layık hissetmek için önce başarılı olmamız gerektiği inancı, toplumda sıkça karşımıza çıkar. Ancak psikoanalitik perspektif bize şunu hatırlatır:
Koşulsuz sevgi, bir çocuğun psikolojik bağışıklık sistemidir.
Ve bu sevgiye sahip olamayan yetişkinler, zamanla içselleştirdikleri eleştirel ebeveyn sesiyle kendilerini yargılar duruma gelir.
Şimdi bu döngüyü kırmanın zamanı.
Kendimizi yeniden tanımlayarak, başarıya değil, kendiliğimize yatırım yaparak…